Karpow kontra Unzicker, Nicea 1974

Przez dwadzieścia pięć pełnych posunięć, od 16. do 40., nie dochodzi do ani jednego bicia. Gdy Unzicker się poddaje, materiał nadal jest równy. Na tym polega paradoks tego zwycięstwa: z szachownicy niemal nic nie znika, ale możliwości obu stron stają się bardzo różne.

18 czerwca 1974 roku Anatolij Karpow grał na pierwszej szachownicy ZSRR przeciwko RFN w fazie finałowej olimpiady szachowej w Nicei. Zdobyty przez niego punkt przyczynił się do drużynowego zwycięstwa 3,5 do 0,5. Reprezentacja radziecka ostatecznie zajęła pierwsze miejsce, a Karpow zakończył turniej z 12 punktami w 14 partiach, bez porażki. To spotkanie stanowi część owego zespołowego osiągnięcia, choć jego szachowa wartość broni się sama.

Zachować figury, zmienić problem

Przy zamkniętym centrum większa przestrzeń ma znaczenie, ponieważ pozwala zmieniać zadania bez utraty koordynacji. Białe figury mogą na zmianę bronić centrum, wspierać wieże i szukać nowych dróg wtargnięcia. Czarne również manewrują, ale wiele ich posunięć podtrzymuje istniejące wsparcie zamiast tworzyć nowe możliwości. Różnica nie polega na tym, że jedna strona się porusza, a druga nie. Chodzi o to, co każde posunięcie pozwala zrobić później.

Najbardziej niezwykłym obrazem jest 24.Ba7. Nie jest to bicie ani szach, lecz ustawienie gońca na linii, na której mogłoby dojść do wymiany wież. Znaczenie tego ruchu wykracza poza geometryczną osobliwość. Karpow zachowuje w grze wiele figur, gdy przestrzeń dostępna do ich współdziałania jest nierówna. Dzięki temu może przygotować drugi front bez porzucania pierwszego.

Zamknięcie pionów skrzydła królewskiego również nie gwarantuje bezpieczeństwa. Linie nie muszą otworzyć się naraz, by figury mogły wtargnąć: wystarczy zmiana kontroli nad kilkoma polami i usunięcie odpowiedniego obrońcy. Końcowy atak wyrasta z tej przemiany. Nie zastępuje pracy pozycyjnej kombinacją oderwaną od wcześniejszych wydarzeń.

Zwycięstwo opowiedziane przez jego autora

Karpow zamieścił partię z komentarzami w swoim zbiorze obejmującym lata od 1969 do 1977, opublikowanym w 1978 roku. Tłumaczenie Douglasa Griffina pozwala poznać wyjaśnienia samego zwycięzcy. To relacja retrospektywna: pomaga zrozumieć, jak porządkował problemy pozycji, ale nie jest zapisem wszystkiego, o czym myślał podczas partii.

Z perspektywy zakończenia zwycięstwo może wydawać się nieuniknione na długo, zanim rzeczywiście takie było. Warto oprzeć się temu wrażeniu. Wartość spotkania tkwi w tym, jak pozycja dysponująca zasobami stopniowo traci swobodę wskutek konkretnych decyzji, a nie w założeniu, że debiut skazał Unzickera na porażkę. Poddanie następuje, gdy na szachownicy wciąż są hetmany, wieże i liczne lekkie figury. Równość materialna nie opisuje już walki: po jednej stronie pozostają skoordynowane groźby, po drugiej figury, które nie potrafią wspólnie na nie odpowiedzieć.