Shatranj

Shatranj is een historische schaakvorm die in Perzië werd overgenomen en ontwikkeld en zich wijd door de islamitische wereld verspreidde. Zij behoort tot een zeer vroege fase van de geschiedenis van het spel en werd een van de beslissende vormen waarlangs het schaken later Europa bereikte. Shatranj werd gespeeld op een bord van acht bij acht met een algemene stukkenopstelling die in grote lijnen op het moderne schaken leek.

Vergelijkbaar betekent niet identiek. Op de plaats van de moderne dame stond de farzin, een raadgever of vizier die slechts één veld diagonaal kon bewegen. Ook andere stukken hadden andere krachten dan hun moderne tegenhangers. De moderne vorm van rokade, waarbij de koning en een toren onder specifieke voorwaarden in één beurt bewegen, bestond nog niet.

In het middeleeuwse shatranj ontstonden eigen meesters, analyses en gecomponeerde stellingen. Door de eeuwen heen veranderden de regels. In Europa kreeg het stuk dat de dame werd in de vijftiende eeuw haar krachtige moderne beweging. De moderne rokade verscheen later. Shatranj laat daarom zien dat de huidige schaakregels het product zijn van een lange ontwikkeling en niet van één enkele uitvinding.