Tempoverlies

In het schaken is een tempo één zet, niet een seconde op de klok. Een speler verliest een tempo wanneer een stuk een extra zet nodig heeft om te bereiken wat via een directere route mogelijk was, of wanneer een dreiging een terugtocht afdwingt terwijl de tegenstander zijn stelling verbetert.

In de opening kost het herhaaldelijk zetten met hetzelfde stuk vaak tijd zolang andere stukken nog op hun beginvelden staan. Een vroeg ontwikkelde dame kan bijvoorbeeld door een loper of paard worden aangevallen. De dame moet opnieuw zetten, terwijl de tegenstander dat stuk met tempo naar een nuttig veld brengt en zijn stelling verbetert terwijl hij de terugtocht afdwingt.

De uitdrukking hangt altijd van het doel af. Twee keer met een stuk zetten is niet automatisch verkeerd: de zet kan materiaal winnen, een dreiging stoppen of een belangrijkere aanval creëren. De openingstheorie, de verzamelde kennis over vroege zetten en hun plannen, vergelijkt de volgorde met realistische alternatieven in plaats van een absoluut verbod toe te passen.

Bewust een tempo verliezen

In sommige eindspelen is het nuttig om bewust een tempo te verliezen. Een speler kan een langere route nemen of een wachtzet doen, zodat de tegenstander in een ongunstige stelling moet zetten. Deze techniek komt veel voor bij zugzwang, waar aan zet zijn een nadeel is.

De uitdrukking kan dus afhankelijk van de context twee betekenissen hebben. In openingskritiek wijst zij meestal op inefficiëntie. In eindspeltechniek kan zij een nauwkeurige manoeuvre beschrijven die het zetrecht op het juiste moment overdraagt.