Einstellung-effect

Het Einstellung-effect ontstaat wanneer een vertrouwd idee zo dominant wordt dat het zoeken naar betere mogelijkheden wordt beperkt. In het schaken kan een speler een motief herkennen dat doorgaans werkt, het beginnen te analyseren en daardoor een sterkere oplossing in dezelfde stelling niet onderzoeken.

Experimenten met schaaktaken en oogregistratie hebben aangetoond dat de aandacht geconcentreerd kan blijven op velden die met de vertrouwde oplossing samenhangen, ook wanneer die oplossing niet de beste is. Dit is niet alleen een gebrek aan kennis: de speler kan het vermogen hebben het alternatief te vinden, maar de eerste mentale set vernauwt wat wordt onderzocht. Ook experts kunnen erdoor worden beïnvloed.

Chunking en snelle herkenning zijn normaal nuttig. Het probleem begint wanneer een herkend antwoord te vroeg wordt aanvaard. In het vierfasenmodel van De Groot lijkt dit op het beëindigen van de verkenning voordat voldoende mogelijkheden zijn gegenereerd en vergeleken.

Hoe het effect kan worden verminderd

• Formuleer minstens één alternatief dat op een ander idee berust.
• Vraag wat je zou overwegen als de vertrouwde zet niet beschikbaar was.
• Vergelijk bij een kritieke zet, een beslissing waarbij een mindere mogelijkheid het resultaat sterk kan veranderen, concrete gevolgen voordat je de eerste herkenbare oplossing aanvaardt.

Het effect mag niet met intuïtie worden verward. Intuïtie kan een sterke eerste kandidaat opleveren; Einstellung ontstaat wanneer die kandidaat het verdere zoeken ten onrechte blokkeert.