Efekt Einstellung

Efekt Einstellung występuje wtedy, gdy znana idea staje się tak dominująca, że ogranicza poszukiwanie lepszych możliwości. W szachach gracz może rozpoznać motyw, który zwykle działa, zacząć go analizować i nie zbadać silniejszego rozwiązania dostępnego w tej samej pozycji.

Eksperymenty wykorzystujące zadania szachowe i śledzenie wzroku wykazały, że uwaga może pozostawać skupiona na polach związanych ze znanym rozwiązaniem, nawet gdy nie jest ono najlepsze. Nie chodzi wyłącznie o brak wiedzy: gracz może mieć umiejętność znalezienia alternatywy, lecz pierwsze nastawienie umysłowe zawęża zakres badania. Efekt może dotyczyć także ekspertów.

Chunking i szybkie rozpoznawanie są zwykle użyteczne. Problem zaczyna się wtedy, gdy rozpoznana odpowiedź zostaje przyjęta zbyt wcześnie. W czterofazowym modelu De Groota przypomina to zakończenie eksploracji przed wygenerowaniem i porównaniem wystarczającej liczby możliwości.

Jak ograniczyć efekt

• Sformułuj co najmniej jedną alternatywę opartą na innej idei.
• Zapytaj, co rozważyłbyś, gdyby znane posunięcie było niedostępne.
• Przy posunięciu krytycznym, czyli decyzji, w której gorsza możliwość może znacząco zmienić wynik, porównaj konkretne konsekwencje przed zaakceptowaniem pierwszego rozpoznawalnego rozwiązania.

Nie należy mylić go z intuicją. Intuicja może wskazać silne pierwsze posunięcie kandydackie. Efekt Einstellung występuje wtedy, gdy ten kandydat niewłaściwie blokuje dalsze poszukiwanie.