Zugzwang

Bij schaken mag je geen beurt overslaan. Er is sprake van zugzwang als een speler een aanvaardbare stelling zou behouden wanneer alles onveranderd kon blijven, maar elke reglementaire zet de stelling verslechtert. Een zet kan een pion verliezen, een beslissend veld opgeven of de vijandelijke koning laten binnendringen. Geen enkele zet behoudt de situatie.

Stel je twee koningen voor die geblokkeerde pionnen beschermen. Wie eerst zet, moet zijn koning wegzetten en laat de tegenstander oprukken of slaan. Als dezelfde opstelling voor beide spelers nadelig is zodra die aan zet zijn, heet dit wederzijdse zugzwang. Alleen de beurt veranderen, verandert ook wie in het nadeel is.

Waarom het vaak in eindspelen voorkomt

Zugzwang komt vaak voor in eindspelen, de fase waarin weinig stukken over zijn, omdat er minder onschuldige wachtzetten bestaan. Een tempo is de tijdswaarde van één zet. In deze stellingen kan het resultaat afhangen van wie dat tempo moet gebruiken.

Veranderen wie moet zetten

• Bij de eenvoudigste vorm van oppositie staan de koningen tegenover elkaar met één veld ertussen. De speler die zijn koning moet zetten, moet opzijgaan.
• Triangulatie is een route van drie zetten waarmee een stuk naar zijn beginveld terugkeert en dezelfde stelling ontstaat met de andere speler aan zet.

Oppositie en triangulatie kunnen worden gebruikt om de beurt aan de tegenstander over te dragen en zugzwang te veroorzaken.

Wat zugzwang niet is

Zugzwang betekent niet dat er slechts één verplichte zet bestaat. Er kunnen meerdere reglementaire zetten zijn, maar ze verslechteren allemaal de stelling. Het is ook geen pat: bij pat heeft de speler geen reglementaire zet en staat de koning niet schaak, waardoor de partij remise eindigt. Een patmiddel is juist op dat resultaat gericht.