Son yatay zayıflığı

Son yatay zayıflığı, şahın başlangıç yatayından ayrılmak için çok az yolu olduğunda ya da hiç yolu olmadığında ortaya çıkar. Beyazların son yatayı birinci, siyahlarınki sekizinci yataydır. Şahın önündeki kendi piyonları çoğu zaman bir duvar oluştururken rakip kale veya vezir bu yataydan içeri girebilir.

Şah çekme, şaha yönelik ve hemen yanıtlanması gereken bir saldırıdır. Bir kale veya vezir son yataydan şah çektiğinde şah kaçamıyor, saldıran taşı alamıyor ya da hattı kapatamıyorsa sonuç mattır. Ancak zayıflık mattan önce de vardır: Savunmadaki bir kale yatayı korumaya bağlanabilir ve başka bir bölgede kısa bir zorlayıcı hamle dizisi, bu kale yerinden ayrılamadığı için işe yarayabilir.

Tipik koşullar

• Şah kendi piyonları veya taşları tarafından sıkıştırılmıştır.
• Yataydan uzaklaşabileceği yasal bir kaçış karesi yoktur.
• Rakip kale veya vezir açık bir dikey ya da yatay üzerinden şah çekebilir.
• Savunma taşları şah çeken taşı alamaz veya araya başka bir taş koyamaz.

Olası çözümler arasında Almancada hava anlamına gelen ve satrançta genellikle bir piyon hamlesiyle oluşturulan kaçış alanını ifade eden luft yaratmak; giriş karesini kontrol etmek; ağır taşları, yani kaleleri ve vezirleri değiştirmek; ya da yeterli savunmayı korumak bulunur. Her çözümün bir bedeli vardır. Bir piyon hamlesi piyon kalkanını zayıflatabilir, koruma görevine ayrılan bir taş ise pasifleşebilir.

Bu zayıflık saldırana ayrıca, konumun değerlendirmesini değiştiren somut bir olanak anlamındaki bir kaynak sunabilir. Bir taşı almadan veya bir kaleyi oynatmadan önce rakibin son yataydan belirleyici biçimde şah çekip çekemediğini kontrol etmek gerekir.